Eylül ayı kitabımız Voltaire’den Candide üzerine okumanız umarım keyifli geçiyordur. Planlamaya uygun olarak ayın bu üçüncü haftası, size kitabı özetleyen notlarımı iletmek isterim. 28 Eylül Pazartesi Günü 21:00’de online buluşmamızı yaparak kitabı tartışacağız. Hala üye değilseniz, aşağıdan kulübe dahil olabilirsiniz.

Kitabın Davası: Kötülük Problemi

Felsefe tarihinde kötülük problemi ismiyle ele alınan eski bir düğüm var ve Candide'i anlamak için önce o düğümü anlamamız gerekiyor.

Tanrı hem mutlak iyi hem de mutlak kudretliyse dünyada kötülük nasıl var olabilir? İyi bir Tanrı kötülüğü istemez. Kudretli bir Tanrı onu engelleyebilir. Oysa kötülük ortadadır. Bu üçlünün bir arada tutulamayacağı itirazı antik çağdan beri süregelmiştir.

Bu durumda ya tanrının kudretli oluşu fikrinden vazgeçeceğiz ya onun iyiliğinden ya da kötülüğün açıklanabilir olduğunu göstermek zorundayız.

İlk iki kapı, Tanrı tanımını bozar. Tanrı kudretli ve iyi olmak durumundadır. Bu durumda üçüncü kapıdan geçerek kötülüğü açıklamaktan başka çaremiz yok. İşte kitapta da adı geçen Alman matematikçi, mucit ve filozof Gottfried Wilhelm Leibniz, o üçüncü kapıyı sonuna kadar zorlayan filozoftur.

Read more

Bildiğiniz gibi bu ay aydınlanmanın ünlü düşünürü Voltaire’in Candide adlı hicvini okuyoruz. Gelecek pazartesi romanı incelediğim yazıyı iletmeden önce bu bültende size küçük bir yol haritası bırakmak istiyorum. Çünkü Candide, boşlukta doğmuş bir kitap değil. Onun arkasında bir şehir enkazı, bir şiir ve dört filozof arasında hala bitmemiş bir tartışma var. Bu hazırlık kürasyonu eksik parçaları önünüze koymayı amaçlıyor.

Hemen abone olun

Şiir: “Lizbon Felaketi Üzerine”

Başlangıç noktamız Voltaire’in felaketten sonra kaleme aldığı ve 1756’da yayımladığı 180 dizelik şiiri: Poème sur le désastre de Lisbonne.

Şiirin alt başlığı bile felsefe dersi sayılır: “‘Her şey iyidir’ aksiyomunun sınanması”. Yani Voltaire daha kapakta hedefini ilan ediyor.

Fransızca malesef bilmediğim(-iz) için, şiirin en yaygın kullanılan İngilizce çevirisine başvuruyoruz. Joseph McCabe'in 1912 tarihli klasik İngilizce çevirisi, "Poem on the Lisbon Disaster" başlığıyla Toleration and Other Essays derlemesinin içinde yer alıyor ve Project Gutenberg'de ücretsiz bir şekilde erişime açık. Buraya tıklayarak kendiniz indirebilirsiniz. Ben ise aşağıda yapay zeka ile çevirdiğim ve gözden geçirdiğim Türkçe versiyonu paylaşıyorum. Tercüman olmadığım akılda tutulmalı!

Deprem: Şiirin Doğduğu Sabah

Deprem, 1 Kasım 1755 sabahı Azizler Günü'nde yaşandı. O saatte Lizbon'un kiliseleri ayin için dolmuştu yani sarsıntı başladığında şehrin büyük kısmı dua ediyordu. Depremin ardından denizden gelen dev dalgalar kıyıyı vurdu, devrilen mumlarla başlayan yangınlar ise günlerce söndürülemedi. Kaç kişinin öldüğü bugün bile tam olarak bilinmiyor. Tahminler on binlerce insandan söz ediyor. Avrupa’nın düşünsel tarihini değiştiren büyük bir felaketten söz ediyoruz.

Şaşırtıcı olmayan bir biçimde, Katolikler felaketi Lizbon'un günahlarına kesilen ilahi bir ceza olarak okuyor. Protestanlar ise aynı cezayı şehrin Katolikliğine bağlıyor. Özetle herkes enkazın üzerine kendi teolojisini yazıyor. Bu hikaye size tanıdık geliyor olmalı; İzmir’de deprem olduğunda “Gavur İzmir!” demekle aynı kafa bir açıdan.

Depremden sonra Voltaire'in öfkesi ise başka bir yere yöneliyor. Hedefinde iki isim var: Leibniz ve Pope. Gelecek hafta yayınlayacağım bültende detaylarına gireceğim ama Leibniz kabaca şunu söylüyor:

Pope da aynı fikri tek cümleye sıkıştırıyor:

Dolayısıyla başınıza gelen her felaket, sizin göremediğiniz büyük bir planın gerekli bir parçasıdır. Voltaire'in dayanamadığı da bu bakış açısıydı. Enkazın başında durup “Merak etmeyin, aslında her şey yolunda!” demek onun kabullenebileceği bir açıklama değildi. Bunun üzerine aşağıdaki şiir geldi👇🏻

Read more

Eylül ayının bu ilk pazartesi günü kulübümüzün yeni okuma rotasını ilan ediyorum: Voltaire’den Candide.

Geçen ay Thoreau ile yürüdük fakat bu ay patika sertleşiyor. Voltaire'in Candide'i bizi doğanın dinginliğinden alıp depremlerin, savaşların ve insan zulmünün ortasına bırakıyor. Üstelik bunu ağlatarak değil, güldürerek yapıyor! :) Belki de felsefe tarihinin en ilginç metinlerinden biriyle karşı karşıyayız. Arka planı o kadar zengin ki bu kitabın, hem okurken hem tartışırken büyük haz alacağınızı düşünüyorum. Ben de dürüst olmak gerekirse bayıla bayıla anlatacağım. Nitekim bir ara duvarlara, çantalara kazınmış “Dolanma Bahçeni Ek!” cümlemin ana kaynağı bu metin.

üyeliğinizi yükseltin

Voltaire Kimdir?

Önce yazarımızı tanıyalım. Voltaire, asıl adıyla François-Marie Arouet, 1694'te Paris'te doğdu ve 1778'de muhtelemen Avrupa'nın en ünlü adamı olarak öldü.🤓Nicholas Cronk, Voltaire: A Very Short Introduction adlı kitabında onu Avrupa'nın ilk küresel ünlüsü olarak tarif eder. Yani bu iddiam hiç de temelsiz değil!

Şairdi, oyun yazarıydı, tarihçiydi, mektup makinesiydi. İki kez Bastille Hapishanesi’ne kapatıldı, İngiltere'ye sürgüne gitti, hayatının son yıllarını Fransa sınırındaki Ferney çiftliğinde krallardan uzak ama bütün Avrupa'nın gözü üzerinde geçirdi.

Aydınlanma Dönemi’ne en ünlü sloganlarından birini kazandıran da o: “écrasez l'infâme”, yani “alçaklığı ezin!”

Özetle okurken aklımızda tutmamız gereken çok mühim bir detay var, karşımızdaki adam alışageldik şekilde bir sistem filozofu değil; tabir-i caizse bir savaşçıdır. Ve silahı da mürekkeple bilenmiş bir alaydır!

Gelecek hafta kitaba dair ilk notlarımı ve önerilerimi sunacağım. Ama sizi biraz kitabın diliyle baş başa bırakmak istiyorum. Hatta önce çok araştırmadan kitabı okumaya başlamanızı ve “Ne oluyor yahu!!” demenizi istiyorum. Yani mantık aramayın. Ortada sarkazm, ironi, hiciv var. Meraklı okuyucu modunuzu bir kenara, kendinizi de bu serüvene bırakın.

Eylül Takvimi

14 Eylül Pazartesi: Ayın içeriği/temasını güçlendirecek kitap, film, müzik ve metin önerilerinden oluşan kürasyon

21 Eylül Pazartesi: Ayın kitabı “Candide” inceleme metni

28 Eylül Pazartesi 21:00: Çevrimiçi kulüp buluşması

Üyelik Ücreti

Her ay yenilenen üç yazı + bir çevirimiçi buluşma + sohbet odası ve geçmiş yirmi ayın seminer kayıtlarını içeren tüm arşive erişim hakkı sağlayan üyelik için ayda 7 dolar, 330 TL civarında bir ücret belirledik.

Platform, Türk Lirası olarak ödeme kabul etmediği için üyelik ücreti dolar bazlı gözüküyor fakat kartınızdan Türk Lirası olarak çekiliyor. Yani dolar hesabınızın olması gerekmiyor.

Arşivin Üyesi Ol

Aboneliğinizi iptal ettiğinizde, mevcut fatura dönemi sonunda sona erecek ve tekrar ücretlendirilmezsiniz.

Konuya dair herhangi bir sorunuz olursa bana mail atabilirsiniz:

📩 contact@pelindilaracolak.com

Haftaya görüşmek üzere!

Henry David Thoreau’dan Yürümek ve Frederic Gros’tan Yürümenin Felsefesi hakkında yaptığımız online buluşma kaydımız bu bültende yer alıyor. Yine 3 saatlik bir buluşma oldu. Konuşacak çok şey vardı, hala vardır… Şimdiden iyi seyirler diliyorum!

Pazartesiden itibaren yeni programımıza geçeceğiz.

Herhangi bir soru, öneri, erişim probleminde bana yaz…

Read more

Eylül geldi felsefe kitaplarına dönebiliriz. :) Bu akşamdan itibaren 4 haftalık bir seminer programı hazırladım. Her Salı 21:00’de buluşuyor ve modern insanın varoluş krizinin hikayesini konuşuyoruz.

incele & kayıt ol

Programın adı: ‘Sorularla Filozoflar’

Schopenhauer’dan Heidegger’e uzanan bu dört haftalık seminer dizisinde modern insanın varoluş krizini dört büyük filozof üzerinden konuşacak; arzu, kaygı, seçim, değerler, kendini aşma, ölüm ve sahici yaşam gibi meselelerin peşine düşeceğiz.

1. Birinci hafta Schopenhauer ile arzu, tatminsizlik, acı ve mutluluk arasındaki ilişkiye bakacağız: Neden sürekli daha fazlasını istiyoruz?

2. İkinci hafta Kierkegaard ile seçim yapmanın ağırlığını, pişmanlığı, kaygıyı ve inanç sıçramasını konuşacağız: Doğru hayatı seçtiğimizi nasıl biliriz?

3. Üçüncü hafta Nietzsche ile bize miras kalan değerleri, sürü ahlakını, güç istencini ve kendini aşma fikrini tartışacağız: Kendimiz olmayı nasıl öğreniriz?

4. Son hafta ise Heidegger ile gündelik hayatın bizi nasıl içine çektiğini, Das Man’ı, ölümle ilişkimizi ve sahicilik meselesini ele alacağız: Gerçekten kendi hayatımızı mı yaşıyoruz?

Beni heyecanlandıran bir program oldu. Nitekim ilk kez Schopenhauer ve Kierkegaard’a özel seminerler vereceğim. Bir de bu formülasyonu, yani bir soru rehberliğinde bir filozofu anlama çabasını kıymetli buluyorum. Verimli geçeceğine inancım tam.

Sık Sorulan Sorular…

• Seminerler 1 Eylül’de başlar ve 8-15-22 tarihlerinde, her Salı saat 21:00’de gerçekleşir.

• Her oturum ortalama iki saat sürer ve canlı olarak yapılır.

• Canlı oturumlara katılamayanlar için tüm kayıtlar ertesi gün mail ile gönderilir. Böylece satın aldığınız seminerlere dilediğiniz zaman geri dönebilir, içeriklere sınırsız ve kalıcı olarak erişebilirsiniz.

• Her seviyeye uygun, ön bilgi gerektirmez.

• Her bir seminer ücreti KDV dahil 500 TL’dir.

1 Eylül’de görüşmek üzere!

Kulübümüzün ücretli üyeleri ile birlikte bu akşam (31 Ağustos Pazartesi) Türkiye saatiyle saat 21:00’de bu yazının en alt sekmesinde ilettiğim Zoom bağlantısında buluşuyoruz.

Bu buluşmada Henry David Thoreau’nun Yürümek adlı kitabı ve Frederic Gros’un Yürümenin Felsefesi adlı kitabı üzerine tartışacağız.

📽️ Bu yayın üyeler için kayıt edilecek. Dolayısıyla bu akşamki online toplantıya katılamayacaklar, ertesi gün mail ile ileteceğim veya websitemize yüklenecek kaydı izleyebilirler.

🗣️Ve son not… Her ne kadar bu interaktif bir tartışma oturumu yapmayı amaçlasam da, eğer sadece dinleyici olarak katılmak isterseniz mikrofon ve kameranızı kapalı tutarak dahil olabilirsiniz.

Ücretli üyeliğe geçmek için aşağıdaki butondan kayıt olabilirsiniz👇🏻

Hemen abone olun

Akşam görüşmek dileğiyle.

Sevgiler,

Read more

Bir duyuru ile geldim. Ülkemizde yeşeren en sevdiğim organizasyonların başında gelen Bozcaada Caz Festivali, bu yıl onuncu yaşını geçicilik temasıyla kutluyor. Ben de festivalde bir atölye veriyorum ama bu kez geçiciliği anlatmayacağım.

Festivale özel olarak ilk kez kartları ve seçimleri olan bir felsefi oyun tasarladım.🤓

Festivalin ikinci günü, kahvaltıdan sonra denizden önce bir kahve molasında buluşuyoruz. Puflara yayılıyor; neyi tutacağımıza, neyi bırakacağımıza, bir an daha kalmak için nelerden vazgeçeceğimize birlikte bakıyoruz.

Atölye festival katılımcılarına ücretsiz, kontenjan yalnızca 20 kişi. Bu yüzden festivale katılacakları önden bilgilendirmek istedim. Adada görüşürüz! :)

Ağustos ayındaki düşünsel temamız “yürümek” üzerine okuma ve izlemeleriniz umarım keyifli geçiyordur. Ağustos ayı beş hafta sürdüğü için, standart içerik planlamamız genişledi. Online buluşmamızı 31 Ağustos Pazartesi Günü 21:00’de gerçekleştireceğimiz için bu “fazladan” haftada, diğer kitabımıza dair bazı notlarımı iletmek istedim. Hala üye değilseniz, aşağıdan kulübe dahil olabilirsiniz.

Felsefi Arka Plan #2

Bu bültende kitabın tamamını özetlemek ya da hangi filozofun nasıl, ne kadar yürüdüğünü anlatmak yerine çok daha temeldeki bir tartışmaya gitmek istiyorum. Hatta biraz köktenci bir yere. Felsefe yaparken çoğu zaman üzerine hiç düşünmeden kullandığımız en temel aracımıza, kavrama bakmak istiyorum.

Felsefe teorik bir etkinliktir. Kavramlarla yapılır.

Bunu söylemek size “İnsan ayaklarıyla yürür.” demek kadar basit gelebilir ama işin tuhafı, sürekli unuttuğumuz bir şey bu. Peki bir kavram nedir? Bir soyutlamadır. Tek tek sandalyelerden, şu sandalyeden, şu bahçedeki, şu anda oturduğunuz sandalyeden geri çekilirsiniz ve sandalye kavramına ulaşırsınız. Yani kavram, bir açıdan, o anı geride bırakmanın adıdır. (Daha doğrusu, felsefe tarihinde çoğu zaman öyle görülmüştür. Bu konuya birazdan döneceğim.)

Biz de felsefe yaparken, felsefeyi düşünürken, hatta onu hayata uygulamaya çalışırken bunu unuturuz. Felsefenin hayatın kendisi olduğunu sanırız. Değildir.

“Hayat felsefem” dediğimiz anda bile hayattan bir adım geri çekilmiş, onu soyutlamış oluruz. Peki gerçek ne? Gerçek, şimdi ve burada akmakta olan olayın kendisi.

Kavramın bizi mutlakların alanına, geometrinin ve matematiğin yanına çekmesi felsefe tarihinin baskın tercihiydi. Platon, Akademi'nin kapısına geometri bilmeyenin girmemesini yazdırdı. Descartes kesinlik modelini matematikten aldı. Spinoza Ethica'yı geometrik yöntemle yazdı. Nietzsche'nin Putların Alacakaranlığı'nda filozofları “Mısırlılıkla”, yani kavramları mumyalayıp oluştan koparmakla suçlaması bu damara yönelikti. Felsefe, kavramlarını sık sık matematiksel nesneler gibi ele aldı.

Read more

Eylül ayı kapıda, felsefe kitaplarına dönebiliriz. :) 1 Eylül’den itibaren 4 haftalık bir seminer programı hazırladım. Her Salı 21:00’de buluşuyor ve modern insanın varoluş krizinin hikayesini konuşuyoruz.

incele & kayıt ol

Programın adı: ‘Sorularla Filozoflar’

Schopenhauer’dan Heidegger’e uzanan bu dört haftalık seminer dizisinde modern insanın varoluş krizini dört büyük filozof üzerinden konuşacak; arzu, kaygı, seçim, değerler, kendini aşma, ölüm ve sahici yaşam gibi meselelerin peşine düşeceğiz.

1. Birinci hafta Schopenhauer ile arzu, tatminsizlik, acı ve mutluluk arasındaki ilişkiye bakacağız: Neden sürekli daha fazlasını istiyoruz?

2. İkinci hafta Kierkegaard ile seçim yapmanın ağırlığını, pişmanlığı, kaygıyı ve inanç sıçramasını konuşacağız: Doğru hayatı seçtiğimizi nasıl biliriz?

3. Üçüncü hafta Nietzsche ile bize miras kalan değerleri, sürü ahlakını, güç istencini ve kendini aşma fikrini tartışacağız: Kendimiz olmayı nasıl öğreniriz?

4. Son hafta ise Heidegger ile gündelik hayatın bizi nasıl içine çektiğini, Das Man’ı, ölümle ilişkimizi ve sahicilik meselesini ele alacağız: Gerçekten kendi hayatımızı mı yaşıyoruz?

Beni heyecanlandıran bir program oldu. Nitekim ilk kez Schopenhauer ve Kierkegaard’a özel seminerler vereceğim. Bir de bu formülasyonu, yani bir soru rehberliğinde bir filozofu anlama çabasını kıymetli buluyorum. Verimli geçeceğine inancım tam.

Sık Sorulan Sorular…

• Seminerler 1 Eylül’de başlar ve 8-15-22 tarihlerinde, her Salı saat 21:00’de gerçekleşir.

• Her oturum ortalama iki saat sürer ve canlı olarak yapılır.

• Canlı oturumlara katılamayanlar için tüm kayıtlar ertesi gün mail ile gönderilir. Böylece satın aldığınız seminerlere dilediğiniz zaman geri dönebilir, içeriklere sınırsız ve kalıcı olarak erişebilirsiniz.

• Her seviyeye uygun, ön bilgi gerektirmez.

• Her bir seminer ücreti KDV dahil 500 TL’dir.

1 Eylül’de görüşmek üzere!

Athenaum’un İzmir üyelerinden çok tatlı bir fikir çıkmıştı: Madem bu ayın teması yürümek, neden gerçekten yürümüyoruz?

Bir süredir kendi aralarında örgütleniyorlar; bugün 18 Ağustos Salı günü saat 19.30'da Bostanlı Yasemin Cafe'de buluşup ‘yürümek’ üzerine konuşacaklarmış. Umarım sonrasında yürürler! 🤓 Bana kalırsa ayın temasının başına …

Read more

Ağustos ayındaki düşünsel temamız “yürümek” üzerine okuma ve izlemeleriniz umarım keyifli geçiyordur. Planlamaya uygun olarak ayın bu üçüncü haftası, size Henry David Thoreau’nun kitabını özetleyen notlarımı iletmek isterim. 31 Ağustos Pazartesi Günü 21:00’de online buluşmamızı yaparak tüm bu metinleri tartışacağız. Hala üye değilseniz, aşağıdan kulübe dahil olabilirsiniz.

Felsefi Arka Plan

Henry David Thoreau ismini ilk kez Ölü Ozanlar Derneği filminde duymuştum. Orada geçen şu dizelerle:

“ormana gittim çünkü bilinçli yaşamak istiyordum
hayatı tatmak ve yaşamın iliğini özümsemek istiyordum
yaşam dolu olmayan herşeyi bozguna uğratmak için
ve ölüm geldiğinde aslında hiç yaşamamış olduğumu farketmek için”

Filmi izleyen çoğu kişinin eminim ki tüylerini diken diken eden bir yerdi burası. Ben de filmden hemen sonra onun Walden adlı kitabını okudum ve bu kitap, Amerikan kurucu felsefesi diyebileceğimiz gelenekle tanışmam için bir dizi karşılaşmayı tetikleyen şey oldu.

Konuk yazarımız Thoreau, Ralph Waldo Emerson çevresinde gelişen Amerikan transandantalizminin önemli isimlerinden biri. Transandantalistler, çok kabaca söylemek gerekirse, insanın hakikate kurumlar ve gelenekler aracılığıyla ulaşmadığını düşünüyordu. Felsefe tarihinde çoğu zaman yabana atılmış bireysel deneyim, sezgi ve doğayla doğrudan temasın bir tür bilgi ve ahlak kaynağı olduğu iddiası vardı. (Bu konuyu gelecekte bir Youtube yayınında açmam gerekecek. Ama biraz yolu var.)

Buradaki “transandantalizm” kelimesi ilk bakışta biraz ürkütücü gelebilir, söylemesi dahi kolay değil, kabul ediyorum. Üstelik Kant’tan hatırladığımız transendental kavramıyla akraba olmakla birlikte Amerikan transandantalizmi, Kant’ın felsefesinin Amerika’daki bir devamı değildir.

Transandantalizm kavramı ile 1830’ların New England’ında ortaya çıkan daha gevşek bir düşünsel hareketten söz ediyoruz. Alman idealizmi okuyorlar, romantikleri okuyorlar, ellerine Doğu metinleri geçiyor; çoğu zaten Üniteryen çevreden geliyor. Ama hiçbirine tam yerleşmiyorlar. Emerson ise bu hareketin en belirleyici ismi.

Emerson, 1836’da yayımladığı Nature kitabının daha başında geçmiş kuşakların Tanrı ve doğayla doğrudan ilişki kurduklarını, bizim ise dünyaya onların gözlerinden baktığımızı söyler. Onun aradığı şey evrenle özgün bir ilişkidir. Yani söz konusu din olduğunda araya kimsenin girmediği bir karşılaşma bekler.

Özellikle şu satırlara bakarsak neden bahsettiğini çıkarsamak kolaylaşır:

“Neden geleneğe dayanan değil, kendi kavrayışımızdan doğan bir şiir ve felsefemiz; başkalarının dininin tarihini tekrarlamak yerine bize vahyedilen bir dinimiz olmasın?”

“Neden bize vahyedilen bir dinimiz olmasın?” İlk okuduğumda bu cümlenin beni ne kadar heyecanlandırdığını tahmin ediyorsunuzdur.

İlginç olan, Emerson’ın bu sözleri dışarıdan dine bakarak söyleyen biri olmamasıydı. Kendisi bir Üniteryen papazdı; papazlık ailesinde neredeyse bir meslek geleneğiydi. Emerson da bu hattı takip ederek Harvard’da ilahiyat eğitimi aldı ve 1829’da papazlığa başlamıştı.

Read more

tıkla & edin

Hepimiz Odysseia’yı Azra Erhat’ın çevirisinden biliyoruz. Geçtiğimiz aylarda bu kulüpte de onun çevirisini okuduk. İşte o çeviri, tam 56 yaşındaydı… Erman Gören’in bu yeni tercümesi, o günden beri destanı Eski Yunanca aslından dize dize Türkçeye taşıyan ikinci çeviri. Bu açıdan oldukça önemli.

Bu soru müthiş bir tartışmayı açıyor. Borges 1932’de Homeros Versiyonları başlıklı diye bir deneme yazıyor ve tam da bu soruyu işliyor. Diyor ki “Homeros’un birbirinden çok farklı çevirileri nasıl yan yana var olabiliyor?” Sonrasında Borges’in bir cümlesi var aman aman:

Yani bir çeviri nesnel olamaz. Hiçbiri ötekinden daha sadık değildir çünkü sadık kalınacak kesin bir asıl metin fikri zaten bir yanılsamadır. Hele Odysseia’da! Çünkü Homeros’un şiiri her gece, her mecliste yeniden bestelenirdi; ozan ezberden okumazdı, söylerken kurardı. Erman Gören tam da bu yüzden dizeleri yüksek sesle söyleyerek çevirmiş; sesli okuduğunuzda metnin açılacağını söylüyor.

Öyleyse her çeviri bir açıdan o performansın yeni bir gecesi olarak görülebilir. Ya da Erman Gören’in kendi ifadesiyle, “Her çeviri yeni bir estetik tekliftir.”

Teklifin ne demek olduğunu görmek için kelimelere bakalım. Homeros, Odysseus’a polytropos demişti.

• Azra Erhat bunu “binbir düzenli yaman adam” diye duymuş.

• Erman Gören ise “dümeni-bol yiğit” diyor. Birinde kurnaz bir adam var, ötekinde rotasını hep yeniden çizen bir denizci iması.

Ya da insanın kırılganlığı üzerine o büyük dize:

• Erhat: “insandan daha güçsüz bir yaratık beslemez toprak ana.” diyor.

• Gören ise: “yoktur toprağın beslediği insandan daha-zayıfı.”

Hangisi doğru? İkisi de doğru çünkü ikisi de aynı denize açılan başka bir gemi…

Prof. Dr. Erman Gören’in Odysseia’sı Everest Yayınları’ndan çıktı. Bende hem ciltli hem karton kapak baskısı var. Ciltli baskı pek güzel. Yayınevinin Bkmkitap ile özel bir anlaşması var; oradan indirimli edinebileceğimizi söylediler. Destan üç bin yaşında ama sesi yepyeni. Kitaplığımızda bulunsun.

tıkla & edin

Sevgiler,

Dilara

Ağustos ayı okumalarınız umarım keyifli geçiyordur. Daha önce söylediğim gibi, bu ay konumuz tek bir kitap değil; bir tema: yürümek.

Bu bültende aylık programımıza uygun olarak, yürümek meselesini biraz genişleteceğini düşündüğüm metinler, filmler ve birkaç başka şey hazırladım. Unutmayın ayın online buluşması 31 Ağustos Pazartesi Saat 21:00’de ücretli üyelere özel olarak yapılacak. Üye olmak için aşağıdaki sekmeye tıklayabilirsiniz.

üyeliğinizi yükseltin

Sainte-terrer

Thoreau, Yürümek denemesinin daha ilk sayfalarında küçük bir kelime oyunu yapıyor. Saunter, diyor; yani aşağı yukarı “aylak aylak yürümek”. Ardından kelimenin Kutsal Topraklara giden kişi anlamındaki sainte-terrer ifadesinden geldiğini öne sürüyor.

Filologlar bu etimolojiyi pek ciddiye almıyor; muhtemelen Thoreau’nun uydurduğu ya da en azından işine geldiği biçimde sahiplendiği bir hikaye. Ama zaten benim ilgimi çeken de kelimenin gerçekten buradan gelip gelmediği değil. Thoreau’nun neden böyle bir köken hayal ettiği. Çünkü böyle yaptığında yürüyüşü egzersizin, sağlığın ya da boş zaman faaliyetinin yanından alıp hac pratiğinin yanına koyuyor.

Bir yere ulaşmak için değil, yürümek için yürümek. Böylelikle katledilecek mesafeler önemsizleşiyor ve dünyayı içinde bulunulacak bir yer olarak deneyimlemekten söz eder hale geliyoruz.

Thoreau bu konuda yalnız da değil. Kendisinden önce ve sonra aynı fikri farklı gerekçelerle savunan pek çok yürüyüşçü var. Örneğin Robert Louis Stevenson, 1876 tarihli Walking Tours yazısında yürüyüşü performansa çevirmeye karşı çıkıyor. Kaç kilometre yaptığını, ne kadar sürede vardığını hesaplayan insanın derdi artık yürümek değil, ölçmektir. Bu itiraz bugün bana daha da tanıdık geliyor. ‘Ölçmek’ diyerek eleştirdiği eylemin, bugün neye dönüştüğünü görse hayret ederdi… Tüm hayatımız artık ölçmek üzerine kurulu. Adım sayıyoruz. Rotayı optimize ediyoruz. Ne kadar kalori yaktığımızı görüyoruz. Haritalar bize en kısa yolu söylüyor. Bir yere giderken bile mümkün olduğunca hızlı varmak istiyoruz. Stevenson, gel bir de sen 2026’yı gör. :)

Sadece Bir Kurşun Kalem Almak İçin…

Buradan artık Virginia Woolf’a geçelim. Street Haunting: A London Adventure kısa bir metin ve bu ay için çok güzel bir yan okuma. Woolf, bir akşam bir kurşun kalem almak için Londra sokaklarına çıkıyor. Fakat tabii mesele kısa sürede kalem olmaktan çıkıyor. Sokaklarda dolaştıkça vitrinlere, yabancılara ve dolayısıyla başka hayat ihtimallerine bakmaya başlıyor. Evde sahip olduğumuz o nispeten sabit “ben” de dışarı çıktığımızda biraz gevşiyor. Yürümek burada bir açıdan benliğin geçici olarak çözülmesi gibi. Gros’da yürürken üzerimize yapışmış sosyal kimliklerden bir miktar kurtuluyoruz. Woolf’ta ise şehirde yürürken başkalarının dünyalarına karışıyoruz.

Ama burada tam da Kahramanın Sonsuz Yolculuğunu okurken tartıştığımız bir soru yeniden beliriyor: İyi de eylemin öznesi kim?

Flaneur, 19. yüzyıl modern şehrinin meşhur figürlerinden biri, sokaklarda amaçsızca dolaşan, kalabalığa karışan, insanları gözlemleyen, şehri seyreden kişi. Ama bu figürün görünürde çok evrensel duran özgürlüğü tarihsel olarak hiç de o kadar evrensel değil. Çünkü Flaneur sokakta bulunmak için bir gerekçeye ihtiyaç duymaz. Bir yere yetişmiyordur. Bir işi yoktur. Sadece dolaşabilir. Takdir edersiniz ki kadınların şehirde yalnız, amaçsız ve bakarak dolaşması tarih boyunca aynı ölçüde mümkün olmadı.

Bir başka deyişle, başıboşluk bile bazen bir ayrıcalıktır. Bugün Google Maps’i kapatıp İstanbul’da iki saat boyunca hiçbir yere yetişmeden yürüdüğünüzü düşünün. Bu deneyim bir erkek ve bir kadın için gerçekten aynı mıdır? Saat öğleden sonra iki ile gece bir arasında aynı mıdır? Beyoğlu’nda, Bağcılar’da, Londra’da ya da Delhi’de aynı mıdır?

Yürümek böyle bakıldığında bir anda romantik bir “yavaş yaşam” pratiği olmaktan çıkıp kamusal alanın siyasetine bağlanıyor. Ve tam burada bu ayın film önerilerinden bir başkasına geliyoruz.

Vagabond

Agnes Varda’nın 1985 yapımı Vagabond filmini bir ek olarak bırakmak istiyorum. Özgün Fransızca adı Sans toit ni loi. Yani kabaca çevirisi, “çatısız ve yasasız” demekmiş.

Sandrine Bonnaire’in canlandırdığı Mona, Fransa kırsalında başıboş dolaşan genç bir kadın. Film daha başlangıçta onun donmuş bedeninin bulunmasıyla açılıyor; ardından hayatının son dönemini, karşılaştığı insanların hatırladıkları üzerinden geriye doğru izliyoruz. Geçen hafta Into the Wild adlı filmi önermiştim. Bu yüzden Vagabond’u özellikle onun yanına koymak istiyorum. Çünkü o filmde Christopher McCandless’ın yerleşik hayatı reddedişi, kolaylıkla romantik bir özgürlük hikayesi olarak okunabiliyor. Varda ise benzer bir kopuş arzusunu genç bir kadının bedeni üzerinden soruyor. Mona’nın özgürlüğü aynı zamanda barınmadan, güvenlikten, toplumsal kabulden ve korunmadan vazgeçmek anlamına geliyor. Aynı başıboşluk herkes için aynı şeyi mi ifade eder? Ne dersiniz?

Walk With Me

Bir de bu ayın temasının neredeyse doğrudan içine yürüyen bir belgesel var: Marc J. Francis ve Max Pugh’un 2017 tarihli Walk With Me’si.

Filmde, Zen Budist öğretmen Thich Nhat Hanh’ın Fransa’daki Plum Village topluluğunda yaşayan rahip ve rahibelerin gündelik hayatını izliyoruz. Meditasyon, sessizlik, yemek, çalışma ve tabii ki yürümek… Buradaki yürüyüşün Thoreau’yla konuşan tarafını özellikle seviyorum. Çünkü yine bir yere varmak için yürümüyoruz. Fakat Thoreau’da yürümek dünyaya yeniden açılmanın bir yoluysa, Thich Nhat Hạnh’ın pratiğinde biraz daha radikal bir fikir var: Yürürken hiçbir yere gitmek zorunda değilsin. Zaten oradasın. (Kolaysa :))

Sri Lanka’da kaldığım sırada Budist bir manastır ziyaret etmiştim ve sohbet ettiğim rahipler bana yürüyüş meditasyonunu göstermişti. Aşağıdaki videoyu arşivimden buldum. Bu inanılmaz güzellikteki yolda sadece yürümeniz gerekiyor. Söylemesi kolay, yapması zor, hatta çok zor. Çünkü düşünceler peşinizi hiç bırakmıyor.

Hiçbir Şey Yapmak

Yürümeyi işe yararlılık fikrinden iyice uzaklaştıran başka bir iş de Francis Alys’den geliyor. 1997’de Mexico City sokaklarında büyük bir buz bloğunu saatlerce itiyor. Yürüyor, itiyor, yürüyor, itiyor. Buz küçülüyor. Küçülüyor. Ve sonunda tamamen eriyor. Ortada saatler süren bir emek var ama günün sonunda geriye hiçbir şey kalmıyor.

Alys bu işi Paradox of Praxis adlı bir dizi içinde yapıyor ve karşı cümle de var. O da şöyle, “Bazen hiçbir şey yapmamak bir şeye varır.” Yani ikiliyi birlikte okuduğumuzda şöyle bir sonuca varıyoruz:

• Emek harcarsınız, geriye hiçbir şey kalmaz.

• Hiçbir şey yapmazsınız, bir şey olur.

Bunu izlerken Stevenson’ı ve Thoreau’yu düşünmemek zor. Modern dünyada hareket ettiğimizde sürekli bir yere varmamız bekleniyor. Bir faaliyetin değerini çıktısıyla ölçüyoruz. Alys ise saatlerce yürüyor ve bütün emeğini kelimenin tam anlamıyla eritiyor.

Ve Bir Podcast…

Son olarak bu öneri benden değil, kulübün uzun süreli üyelerinden Didem Gürzap’tan geldi. Didem, Açık Radyo’da program partneriyle birlikte yedi yıl boyunca Kamusla Güreş adlı, sözcüklerin etimolojileri, anlamları ve çağrışımları üzerine bir program yapmış. Ve bana şöyle yazdı:

“Yürümek x Durmak sözcüklerini beş program boyunca ele almıştık. En çok geri bildirim aldığımız programlardan olmuştu. Anlatımımız, grubumuzda ele alacağımız kitapları ve daha pek çok kaynağı da içeriyor.”

E bunu nasıl kaçırabiliriz? Ben de sizinle paylaşıyorum.

1️⃣

2️⃣

3️⃣

4️⃣

5️⃣

Evet… söyleyeceklerim bunlar. Gelecek haftaki bültende ilk kitabımızı özetleyecceğim. Şimdilik umarım bu öneriler bir katkı sağlar.

Görüşmek üzere,

Dilara

Ağustos ayının bu ilk pazartesi günü, kulübümüzün yeni temasını ilan ediyorum: Yürümek…

Başlangıçta kitap özetleri hazırladığım bu platform, zamanla çevrimiçi buluşmaların da yer aldığı bir kitap kulübüne dönüşmüştü. Şimdi ise yalnızca bir kitap kulübü olmanın ötesine geçerek tematik okumalar, film gösterimleri ve buluşmalar etrafında şekillenen entelektüel bir sosyal kulüp olma yolunda ilerliyor.🙌🏻

Hatta sonbaharda, harikalar diyarı diyebileceğimiz The Philosophy Works - Beyoğlu stüdyomuzda yüz yüze etkinlikler de başlayacak. Detayları zaman içinde paylaşacağım. Fakat şimdilik “Peki bu ayın kitabı ne?” diye soranlar için yeni sistemimizi biraz anlatmam gerekiyor.

Üyeliğinizi Yükseltin

Yeni dönemde buluşmalarımızı tek bir kitap etrafında değil, bir tema etrafında kuracağız. Okuduğumuz kitaplar, izlediğimiz filmler ve yaptığımız konuşmalar bu temanın farklı yönlerine açılacak.

Çünkü soyut ve eleştirel düşünme biçimimizi geliştirmenin en iyi yollarından birinin bu olduğunu düşünüyorum. Bir kitabı okuyup altını çizdikten sonra rafa kaldırmak yerine, şu sorunun peşinden gitmeliyiz:

Bu kitabı hangi amaçla, hangi düşünsel patikada yürümek için okuyoruz?

O yüzden Ağustos ayında, yazın son demlerini yaşarken zihinsel faaliyetlerden bedensel deneyime doğru yönelmeyi biraz yüceltmek istiyorum. Eh, Nietzsche’nin dediği gibi:

Bu nedenle Yürümek teması etrafında iki güçlü kitap ve bu kitaplarla konuşacağını düşündüğüm iki filmden oluşan geniş bir seçki hazırladım.

Ağustos Teması: Yürümek

Yeni dönemin ilk kitabı Henry David Thoreau’nun 1862 yılında yayımlanan Yürümek adlı denemesi olacak. Yanına Frédéric Gros’nun Yürümenin Felsefesi adlı çalışmasını alacağız.

Bu iki metin, gündelik ve sıradan görünen bir eylemi felsefi bir tavra dönüştürüyor. Buradaki mesele yalnızca doğaya çıkmak ya da fiziksel olarak hareket etmek değil.

Thoreau ve Gros’da yürümek; modern hayatın hızından, üretkenlik baskısından ve üzerimize yapışan toplumsal rollerden bir adım geri çekilerek yeniden düşünebilmenin imkanı olarak beliriyor.

Ayak hızında ilerleyen, dünyaya içkin, bedenin düşünceye yeniden katıldığı ve dünyayı yeniden kutsallaştıran bir düşünme biçimi…

İkisini de okumak elbette amaç, hacimli kitaplar değiller. Kolaylıkla okunabilir. Ama “Sadece birini okuyabilirim.” diyorsanız Yürümenin Felsefesi’ni tercih edebilirsiniz.

Ayın Filmleri

İlk olarak Sean Penn’in Into the Wild filmi, modern dünyadan geri çekilme arzusunu radikal bir kopuşa dönüştürüyor.

Jim Jarmusch’un Paterson filmi ise geri çekilmeyi gündelik hayatın içinde kurulabilecek şiirsel bir dikkat biçimi olarak ele alıyor.

Bu iki film arasında, Thoreau’nun yürümeye ve özgürlüğe ilişkin tavrının iki farklı yorumu duruyor. Biri dünyadan uzaklaşarak başka bir hayat arıyor, diğeri ise aynı dünyanın içinde farklı bir şekilde yaşamaya çalışıyor. —Bence seveceksiniz.

Ağustos Takvimi

10 Ağustos Pazartesi: Yürümek temasını güçlendirecek kitap, film, müzik ve metin önerilerinden oluşan kürasyon

17 Ağustos Pazartesi: Henry David Thoreau’nun Yürümek kitabının özeti

24 Ağustos Pazartesi: Frédéric Gros’nun Yürümenin Felsefesi kitabının özeti

31 Ağustos Pazartesi, 21.00: Çevrimiçi kulüp buluşması

Üyelik Ücreti

Her ay yenilenen üç yazı + bir çevirimiçi buluşma + sohbet odası ve geçmiş yirmi ayın seminer kayıtlarını içeren tüm arşive erişim hakkı sağlayan üyelik için ayda 7 dolar, 330 TL civarında bir ücret belirledik.

Platform, Türk Lirası olarak ödeme kabul etmediği için üyelik ücreti dolar bazlı gözüküyor fakat kartınızdan Türk Lirası olarak çekiliyor. Yani dolar hesabınızın olması gerekmiyor.

Arşivin Üyesi Ol

Aboneliğinizi iptal ettiğinizde, mevcut fatura dönemi sonunda sona erecek ve tekrar ücretlendirilmezsiniz.

Konuya dair herhangi bir sorunuz olursa bana mail atabilirsiniz:

📩 contact@pelindilaracolak.com

Haftaya görüşmek üzere!

Homeros’dan Odysseia’nın ikinci yarısı hakkında yaptığımız online buluşma kaydımız bu bültende yer alıyor. 3 saatlik bir serüvendi! Çok heyecanlıydım, umarım izlerken siz de aynı heyecan ve keyfi yaşarsınız. Şimdiden iyi seyirler diliyorum!

Pazartesiden itibaren yeni programımıza geçeceğiz. Şahane metinler ve filmler bizi bekliyor👇🏻

Herhangi bir…

Read more

Kulübümüzün ücretli üyeleri ile birlikte bu akşam (27 Temmuz Pazartesi) Türkiye saatiyle saat 21:00’de bu yazının en alt sekmesinde ilettiğim Zoom bağlantısında buluşuyoruz.

Bu buluşmada nihayet (!) Homeros’dan Odysseia hakkında tartışacağız.

Kitabı okumayı bitiremeyenler olduğunun farkındayım. Fakat bugünkü buluşmayı yeniden kitabı özetleyerek harcamak istemiyorum. Okuyanlar için oldukça sıkıcı olacaktır. Ben size bambaşka şeylerden söz edeceğim; Dante bile konuşacağız…

O yüzden kitabı okumayanların minik bir ödevi var.💡 Aşağıda yer alan kitaba dair hazırladığım iki özeti okumalarını rica ediyorum.

📽️ Bu yayın üyeler için kayıt edilecek. Dolayısıyla bu akşamki online toplantıya katılamayacaklar, ertesi gün mail ile ileteceğim veya websitemize yüklenecek kaydı izleyebilirler.

🗣️Ve son not… Her ne kadar bu interaktif bir tartışma oturumu yapmayı amaçlasam da, eğer sadece dinleyici olarak katılmak isterseniz mikrofon ve kameranızı kapalı tutarak dahil olabilirsiniz.

Ücretli üyeliğe geçmek için aşağıdaki butondan kayıt olabilirsiniz👇🏻

Üyeliğinizi Yükseltin

Akşam görüşmek dileğiyle.

Sevgiler,

Read more

Bu sayıda, 27 Temmuz Pazartesi günü saat 21.00’de kulübümüzün ücretli üyeleriyle gerçekleştireceğimiz ikinci Odysseia buluşması öncesinde, kitabın ikinci yarısını özetleyen bir metin hazırladım. Böylece kitabı okumayı yetiştiremeyenler ya da yakında Nolan’ın filmini izlemeyi planlayanlar, en azından metnin genel akışı ve temel meseleleri hakkında fikir sahibi olabilir.

İlk yarının özetini gözden kaçıranlar aşağıdaki bağlantıya tıklayarak öncelikle onu okuyabilir👇🏻

Athenaum Kulübü

Kitap İnceleme: Odysseia I

Merhaba…

Read more

3 months ago · 137 likes · 2 comments · Pelin Dilara Colak

On iki bölüm boyunca Odysseus’la birlikte denizlerde gezdik. Odysseia’nın ilk yarısı, eve dönme arzusunun ne anlama geldiğini soruyordu. Odysseus ölümsüzlüğü, unutmayı, haz içinde oyalanmayı ve yolculuğun sunduğu bütün başka hayatları reddederek İthake’ye yönelmişti. On ikinci kitabın sonunda bütün yoldaşlarını yitirmiş fakat kendisini İthake’ye bağlayan hafızayı korumayı başarmıştı.

Şimdi destanın yönü değişiyor. Deniz yolculuğu sona erer fakat dönüş henüz tamamlanmış değildir. Çünkü eve dönmek, bir açıdan evi yeniden kazanmaktır. Yeniden kazanmak ise tanınmaktan geçer.

Şimdi bölüm bölüm ilerleyelim.

XIII. Kitap: İthake’ye Varış

Odysseus, Phaiaklara başından geçenleri anlattıktan sonra nihayet yurduna gönderilir. Phaiaklar ona değerli armağanlar verir, hazırladıkları hızlı gemiye bindirir ve derin bir uykuya daldığı sırada İthake kıyısına bırakırlar. Yirmi yıldır uğruna mücadele ettiği dönüş, garip biçimde, onun hiçbir şey yapmadığı bir anda gerçekleşir. Odysseus gözlerini açtığında artık İthake’dedir fakat Athena çevreyi sisle kapladığı için kendi ülkesini tanıyamaz.

Athena, önce genç bir çoban kılığında Odysseus’un karşısına çıkar. Odysseus, karşısındaki kişinin kim olduğunu bilmeden hemen yeni bir hikaye uydurur ve kimliğini gizler. Athena bu yalana kızmak yerine gülümser. Çünkü kurnazlık bakımından birbirlerine benzerler. Ardından gerçek kimliğini açıklar, sisi kaldırır ve Odysseus’a İthake’yi gösterir. Taliplerin sarayı işgal ettiğini, Penelope’yla evlenmek için yarıştıklarını ve Telemakhos’u öldürmeyi planladıklarını anlatır. Odysseus’un bedenini yaşlandırır, tenini buruşturur, saçlarını azaltır ve onu yoksul bir dilenciye dönüştürür. Phaiakların verdiği armağanları bir mağaraya sakladıktan sonra onu sadık domuz çobanı Eumaios’un kulübesine gönderir. Kendisi de Telemakhos’u geri getirmek üzere yola çıkar.

XIV. Kitap: Eumaios’un Kulübesi

Odysseus, dilenci kılığında sadık domuz çobanı Eumaios’un kulübesine gider. Çoban köpekleri yabancıya saldırır fakat Eumaios yetişip onu kurtarır. Karşısındaki kişinin efendisi olduğunu bilmeden içeri davet eder, oturması için yer hazırlar, elindeki mütevazı yiyecekleri paylaşır ve ona konuk gibi davranır.

Eumaios, taliplerin Odysseus’un malını nasıl tükettiğini anlatır. Efendisinin artık dönmeyeceğine inansa da onu sevgiyle anar. Yeni efendileri sayılabilecek taliplerden nefret eder fakat Odysseus’un hayatta olduğuna dair yabancılardan gelen haberlere de artık güvenmez. Daha önce birçok gezgin, Penelope’dan armağan koparmak için Odysseus’u gördüğünü söylemiştir.

Odysseus kendisini açıklamaz. Giritli bir savaşçı olduğuna, Troya’da savaştığına, Mısır’a gittiğine, çeşitli felaketler yaşadığına ve Odysseus’un dönüşüne ilişkin haberler aldığına dair uzun bir hikaye uydurur. Eumaios yabancının anlattığı hayat öyküsüne inanır fakat Odysseus’un yakında döneceği iddiasını kabul etmez. Akşam diğer çobanlar gelir, birlikte yemek yerler. Eumaios gece boyunca konuğunun rahat etmesini gözetir; kendi yatağını bırakıp sürünün yanında uyur.

Odysseus eve dönüşünün ilk gecesini sarayında değil, bir domuz çobanının kulübesinde geçirir. Fakat destan açıkça gösterir ki gerçek ev, görkemli saraydan çok burada korunmuştur. Sarayda bolluk vardır ama ölçü yoktur; Eumaios’un kulübesinde yoksulluk vardır ama paylaşma, sadakat ve konukseverlik hala yaşamaktadır.

İlk yarıda xenia, yani konukseverlik, farklı toplumları ölçmenin ahlaki ölçütüydü. Şimdi aynı ölçüt İthake’nin içine taşınır. Eumaios karşısındaki yabancının kim olduğunu bilmeden ona iyi davranır. Filmde sık sık bahsedilen “Zeus’un Yasası” bu manadadır. Onun erdemi, konuğunun gelecekte ödüllendirebileceği güçlü bir kral olmasına bağlı değildir. Tam tersine, karşısında hiçbir şey sunamayacak kadar yoksul görünen bir insan vardır.

XV. Kitap: Telemakhos’un Dönüşü

On beşinci kitapta iki eve dönüş birbirine yaklaşır. Baba yıllar süren yolculuğunun ardından İthake’ye ulaşmış, oğul da babasını aramak için çıktığı ilk yolculuktan dönmektedir. Fakat henüz birbirlerinin orada olduğunu bilmezler. Destan böylece dönüşü tek bir kahramanın hareketi olmaktan çıkarır.

XVI. Kitap: Baba ile Oğlun Birbirini Tanıması

Telemakhos, Eumaios’un kulübesine gelir. Eumaios onu bir baba gibi karşılar, sarılır ve dönüşüne sevinir. Telemakhos kulübede bulunan yabancı dilenciyle tanışır fakat onun babası olduğunu anlamaz. Yabancının saraya gönderilmesi fikrine karşı çıkar; çünkü taliplerin ona kötü davranacağını bilir.

Eumaios, Penelope’ya oğlunun döndüğünü haber vermek için kulübeden ayrılınca Athena ortaya çıkar. Odysseus’un yaşlı ve yoksul görünümünü kaldırır, onu yeniden güçlü ve görkemli haline getirir. Telemakhos karşısındaki değişimden korkar ve onun bir tanrı olduğunu sanır. Odysseus, babası olduğunu söylediğinde bile önce inanamaz. Ancak Odysseus, kılık değişimini Athena’nin gerçekleştirdiğini açıklayınca baba ile oğul birbirlerine sarılır ve ağlarlar.

Baba ile oğlun kavuşması duygusal bir doruk noktasıdır fakat bu sahnede bile tanınma kendiliğinden gerçekleşmez. Telemakhos babasına bakar fakat onu göremez. Odysseus’un gerçek görünümü ortaya çıktığında ise bu kez onu insan değil, tanrı sanır. Demek ki insanın kimliğini yalnızca bedeni garanti etmez. Görünüş değişebilir, fakat görünüşün arkasındaki kişinin aynı olduğuna inanmak için bir anlatıya, bir geçmiş ortaklığına ve güvene ihtiyaç vardır.

Ardından taliplere karşı plan kurarlar. Odysseus saraya dilenci kılığında girecek, Telemakhos kendisini tanımıyormuş gibi davranacaktır. Saraydaki bütün silahlar kaldırılacak, yalnızca kendileri için birkaç silah saklanacaktır. Kimseye, Penelope’ye bile, Odysseus’un döndüğü söylenmeyecektir. Hangi hizmetkarların sadık, hangilerinin hain olduğu gözlenecektir.

Odysseus’un Penelope’ya bile haber vermemesi ise dönüşün karanlık tarafını gösterir. Güven yeniden kurulmadan önce herkes sınanacaktır. Eve dönen kişi artık koşulsuzca aidiyet hissedemez; kimin sadık kaldığını, kimin düzen değiştiğinde başka tarafa geçtiğini görmek ister. Bu yüzden Odysseus’un dönüşü aynı zamanda büyük bir yargılama sürecine dönüşür.

XVII. Kitap: Odysseus’un Kendi Sarayına Dilenci Olarak Girişi

Telemakhos saraya gider. Penelope ve dadısı Eurykleia onu sevinçle karşılar. Telemakhos yolculuğunu anlatır fakat babasının döndüğünü gizler. Theoklymenos ise Odysseus’un çoktan İthake’de bulunduğuna dair bir işaret gördüğünü söyler.

Eumaios daha sonra dilenci kılığındaki Odysseus’la birlikte kente doğru yola çıkar. Yolda keçi çobanı Melanthios’la karşılaşırlar. Melanthios yabancıya hakaret eder, onu tekmeler ve taliplerin yanına yakışacak bir asalak olduğunu söyler. Odysseus öfkesini bastırır ve kimliğini açıklamaz.

Sarayın kapısında Odysseus’un yaşlı köpeği Argos yatmaktadır. Bir zamanlar güçlü bir av köpeği olan Argos artık bakımsız, yaşlı ve pisliklerin üzerine terk edilmiş durumdadır. Odysseus’u yirmi yıl sonra, dilenci kılığına rağmen hemen tanır. Kuyruğunu sallar, kulaklarını indirir fakat efendisine yaklaşacak gücü yoktur. Odysseus gözyaşlarını gizler. Argos sahibini gördükten hemen sonra ölür.

Argos sahnesi, bütün destanın en kısa ama en güçlü tanınma anlarından biridir. İnsanlar Odysseus’un bedenine, giysisine ve toplumsal konumuna bakarak yanılırken, yaşlı köpek onu hiçbir kanıta ihtiyaç duymadan tanır. Argos’un tanıması akla değil, bedensel hafızaya dayanır. Koku, ses, hareket veya yıllarca silinmemiş bir yakınlık, görünüşün altındaki kişiyi ele verir.

XVIII. Kitap: İros’la Güreş ve Penelope’nın Taliplerin Karşısına Çıkışı

Sarayın müdavimi olan dilenci İros, Odysseus’u rakip görür ve onu dövüşe çağırır. Talipler bu karşılaşmayı eğlenceye çevirir. Odysseus yaşlı beden görünümünün altında kaslarını gösterince İros korkar fakat dövüşmek zorunda kalır. Odysseus onu tek darbeyle yere serer; yine de öldürmez ve sarayın dışına çıkarır.

Athena, Penelope’ya taliplerin karşısına çıkma isteği verir ve onu daha güzel gösterir. Penelope aşağı indiğinde talipleri, kendisini isteyen bir erkeğin ev sahibinin malını tüketmek yerine ona armağanlar getirmesi gerektiğini söyleyerek azarlar. Talipler bunun üzerine değerli hediyeler sunar. Penelope görünüşte evlenmeye yaklaşıyor gibidir fakat aslında taliplerin servetini kendi zekasıyla saraya geri çeker.

Penelope’nın sahneye çıkışı da onu pasif biçimde kurtarılmayı bekleyen bir kadın olmaktan çıkarır. Odysseus nasıl dilenci kılığı altında niyetini gizliyorsa, Penelope da evlenmeye hazırlanıyor görünerek talipleri yönetir. Odysseus ile Penelope arasındaki benzerlik burada belirginleşir. İkisi de dolaysız kuvvet kullanamadıkları bir dünyada zaman kazanır.

XIX. Kitap: Penelope ile Görüşme ve Yara İzinden Tanınma

Gece olunca Telemakhos ve Odysseus saraydaki silahları toplar. Taliplerin kullanmasını engellemek için bunları başka bir odaya taşırlar. Athena ellerindeki meşalelere ihtiyaç bırakmadan sarayı aydınlatır. Telemakhos, annesine silahları dumandan korumak için kaldırdığını söyler.

Penelope, yabancı dilenciyle görüşür. Odysseus yine Giritli bir soylu olduğuna dair bir hikaye anlatır ve geçmişte Odysseus’u ağırladığını söyler. Onun giydiği giysileri ve yanında bulunan kişileri ayrıntılı biçimde tarif edince Penelope ağlamaya başlar. Odysseus, kocasının yakında döneceğini söyler fakat Penelope buna inanmakta zorlanır.

Penelope, yaşlı dadı Eurykleia’dan yabancının ayaklarını yıkamasını ister. Eurykleia, dilencinin bacağındaki yara izini fark eder. Bu yara, Odysseus’un gençliğinde dedesi Autolykos’un yanında çıktığı bir domuz avında oluşmuştur. Dadı onu hemen tanır ve sevinçle haykırmak ister. Odysseus ağzını kapatır, kimliğini gizli tutmasını emreder.

Penelope daha sonra gördüğü rüyayı anlatır. Evdeki yirmi kazı bir kartal öldürmüş, ardından kartal kendisinin Odysseus olduğunu ve kazların talipleri temsil ettiğini söylemiştir. Yine de Penelope rüyanın güvenilir olup olmadığından emin değildir.

On dokuzuncu kitap, tanınmanın farklı biçimlerini yan yana getirir. Penelope Odysseus’la uzun uzun konuşur, onun geçmişi hakkında doğru ayrıntılar duyar, hatta duygusal olarak etkilenir fakat karşısındaki adamı tanımaz. Eurykleia ise bir yara izine dokunduğu anda gerçeği kavrar. Burada beden, sözden daha güvenilir bir hafıza taşıyıcısına dönüşür.

Yara izi, Odysseus’un değişen bütün görünümlerinin altında kalan sürekliliktir. İnsan yaşlanabilir, adını saklayabilir, farklı hikayeler anlatabilir; fakat bedeni yaşadığı geçmişin izlerini taşır.

XXI. Kitap: Yay Yarışması

Penelope, Odysseus’un büyük yayını depodan çıkarır. Yayı görünce ağlar, ardından taliplere yarışmanın koşullarını açıklar. Yayı gerecek ve oku art arda dizilmiş on iki baltanın deliğinden geçirecek kişiyle evlenecektir.

Telemakhos baltaları dizer ve yayı germeyi dener. Üç kez başaramaz, dördüncü denemesinde neredeyse başaracakken Odysseus’un işareti üzerine vazgeçer. Talipler sırayla yayı denemeye başlar fakat hiçbiri gerecek gücü ve tekniği gösteremez. Yayı yağlayıp ateşin yanında ısıtmaları da sonucu değiştirmez.

Odysseus dışarıda Eumaios ve Philoitios’la konuşur. Onlara efendileri dönerse kimin tarafını tutacaklarını sorar. İkisi de Odysseus uğruna savaşacaklarını söyleyince kimliğini açıklar ve yara izini gösterir. Üçü birlikte plan yapar. Philoitios avlunun kapılarını kilitleyecek, Eumaios yayı Odysseus’a getirecektir.

Odysseus yayı denemek istediğini söyleyince talipler öfkelenir. Penelope yabancının denemesine izin verir fakat Telemakhos annesini odasına gönderir ve yay üzerinde söz hakkının kendisine ait olduğunu ilan eder. Eumaios yayı Odysseus’a verir. Odysseus yayı kolaylıkla gerer; yayı yoklayan sesi bir çalgıcının lir telini ayarlamasına benzetilir. Ardından oku on iki baltanın deliğinden geçirir. Telemakhos silahını alarak babasının yanına geçer.

Yay yalnızca fiziksel güçle kullanılabilecek bir silah değildir. Taliplerin güçlü olmalarına rağmen yayı gerememesi, iktidarın salt kuvvetle ele geçirilemeyeceğini gösterir. Yay, sahibini tanıyan bir nesne gibidir; onu kullanmak beden, bilgi, alışkanlık ve geçmiş arasında kurulmuş bir uyum gerektirir.

Odysseus’un yayı germesi, kimliğinin ilk açık kanıtıdır. Yara izi geçmişte kim olduğunu gösteriyordu; yay ise hala kim olduğunu gösterir.

Sonunda Odysseus ve yanındakiler bütün talipleri öldürür. Ozan Phemios ile haberci Medon bağışlanır. Phemios şarkılarını taliplere kendi isteğiyle değil, zorla söylediğini anlatır; Telemakhos da onun masumiyetine tanıklık eder. Ardından saraya ihanet eden hizmetçi kadınlar cesetleri taşımaya ve salonu temizlemeye zorlanır, sonra asılarak öldürülür.

Taliplerin öldürülmesi destanın beklenen adalet anıdır fakat aynı zamanda metnin en rahatsız edici bölümüdür. Talipler yıllardır evi sömürmüş, Telemakhos’u öldürmeye çalışmış ve konukseverliğin bütün yasalarını çiğnemiştir. Yine de Odysseus’un hiçbir uzlaşmayı kabul etmeden hepsini öldürmesi, adalet ile intikam arasındaki sınırı belirsizleştirir.

Eurykleia, Penelope’nın odasına çıkar ve Odysseus’un döndüğünü, talipleri öldürdüğünü söyler. Penelope önce buna inanmaz. Dadısının tanrılar tarafından yanıltıldığını veya talipleri bir tanrının öldürdüğünü düşünür. Aşağı inip Odysseus’un karşısına oturduğunda da ona mesafeli davranır.

Telemakhos annesini babasına karşı soğuk olmakla suçlar. Odysseus ise Penelope’nın kendisini sınamasına izin verir. Yıkanıp güzel giysiler giydikten sonra yeniden görkemli görünür fakat Penelope yine de kesin bir işaret bekler.

Sonunda Penelope Eurykleia’ya, Odysseus’un yatağını odadan çıkarıp hazırlamasını söyler. Odysseus buna öfkelenir. Çünkü yatağı kendi elleriyle, kökleri yerde duran canlı bir zeytin ağacının gövdesinin çevresine yapmıştır. Ağacı kesmeden yatağı yerinden oynatmak mümkün değildir. Bu sırrı yalnızca ikisi bilir. Penelope böylece karşısındaki kişinin gerçekten kocası olduğuna inanır ve ona sarılır.

Yine de kavuşma, yolculuğun bütünüyle sona erdiği anlamına gelmez. Teiresias’ın kehaneti Odysseus’un yeniden yola çıkacağını söyler. Bu ayrıntı, eve dönüş fantezisini bozar. İnsan bir kez eve varınca zaman durmaz, hayat kusursuz bir bütünlüğe kavuşmaz.

Taliplerin öldürüldüğü haberi İthake’ye yayılır. Aileleri silahlanır ve Odysseus’tan öç almak üzere harekete geçer. Bir toplum şiddet döngüsünü nasıl durdurabilir?

Odysseus bu döngüyü kendi başına durduramaz. Talipleri yenebilen zekası ve gücü, barışı kurmaya yetmez. Hatta Athena müdahale etmeseydi savaşmaya devam edecekti. Homeros böylece kahramanın sınırını gösterir. Kahraman düşmanını öldürebilir, evini geri alabilir ve iktidarını yeniden kurabilir; fakat ortak yaşam, yalnızca zaferle kurulamaz.

XXIV. bölümün kapanışında Athena bir barış empoze eder, taliplerin aileleriyle uzlaşma sağlanır, İthake'de düzen kurulur. Ve destan biter. Odysseus omzunda küreğiyle iç Yunanistan'a yürümez. Bu, Homeros'un bilinçli bir tercihidir. Ve tam bu anda, bize hatırlatılır ki, hikaye burada bitse de yaşam bitmez. Kürek yolculuğu bir borç olarak kalır.

Bu bana Homeros’un felsefi olarak en olgun jestlerinden biri gibi geliyor. Çünkü hayatta da böyle olur, bir “dönüş” gerçekten yaşandığında, aslında hiçbir şey nihai olarak bitmez. Emekli olursunuz, dönüş gerçekleşir ama emekliliğin içinde bir başka yolculuk daha vardır. Yani eve varış hikayesi bile, kendi içinde, sonlanlama anlamında bir varış değildir.

Gelecek pazartesi iki konunda konuşacağız:

1. Odysseus’tan öğrendiklerimiz ve geçen ay okuduğumuz Kahramanın Sonsuz Yolculuğu ile birlikte düşünmeye değer detaylar

2. Elbette FİLMİ! :) Filmden hala bahsetmiyorum, izlemeyen çok fazla insan olduğunun farkındayım. 27 Temmuz’a kadar izlemenizi tavsiye ediyorum, online buluşmada çok fazla spoiler olacaktır. Tadınız kaçmasın.

Haftaya görüşene dek meraklı kalın!
Dilara

Odysseia’yı okuduğumuz bu ikinci ayda, Nolan’ın filminin yayımlanmasına da yalnızca birkaç gün kalmışken her yer konuya dair tartışmalarla doldu. Nolan hayranlarının bile filmi eleştirebilmek için harıl harıl kitabı okuduğunu görüyorum.

Özellikle Truvalı Helene’yi siyahi oyuncu Lupita Nyong’o’nun canlandırması ve trans oyuncu Elliot Page’in Sinon rolünde yer alması üzerine ciddi tartışmalar başladı. Bu tercihler “Homerik” mi, Homeros’un metnine sadık mı?” tartışmalarını körükledi.

27 Temmuz Pazartesi Günü 21:00’de yapacağımız canlı yayınımızda biz de bu tartışmaların parçası olacağız. O yüzden kendi adıma söyleyeyim, benim için çok eğlenceli geçiyor.

Geçen ayın ikinci sayısında kitaba ilişkin bazı ek kaynaklar ve filmler önermiştim. Kaçırdıysan aşağıdaki bağlantıdan inceleyebilirsin👇🏻

Bu sayıda ise ilk online buluşmamızda bir üyemizin hatırlattığı çok güzel bir kitaptan, üzerine düşünmeye değer bazı alıntılardan oluşan mini bir kürasyon hazırladım.

Kitabımız: Barbara Cassin’den Nostalji: İnsan Ne Zaman Evindedir?

Bu kitapta Cassin, nostalji kelimesinin etimolojik kökeninden yola çıkarak eve dönme arzusunu, sürgünü, aidiyeti ve insanın kendisini nerede “evinde” hissettiğini tartışıyor. “Nostalji” sözcüğü Yunanca nostos, yani dönüş ile algos, yani acı ya da eziyet kelimelerinden oluşuyor. Dolayısıyla nostalji, geri dönememenin, dönmeyi istemenin ve bazen de dönüşün kendisinin yarattığı acı anlamına geliyor.

Read more

Temmuz ayının bu ilk pazartesi gününde Odysseia’nın eve dönüş bölümünü okumaya devam ederken, önümüzdeki beş ayın yol haritasını sizinle paylaşmak istiyorum.

Odysseia’nın ilanından sonra pek çok üye, özellikle yurt dışında yaşayanlar, kitapları önceden temin edebilmek için üç ya da altı aylık listeler istediklerini yazdı. Haklı bir talep.

Ağustos’ta yeni bir dönem açılıyor. Peş peşe okuyacağımız beş kitap tek başlarına birer klasik. Ama birlikte okunduklarında altta bir omurga çıkıyor. Bu omurga kabaca şöyle: Bireyin dünyadan bir adım geri çekildiğinde ne göreceğini soruyoruz önce. Sonra, geri döndüğü o dünyada iyimserliğin kendisi hala mümkün müdür diye bakıyoruz. Ardından dünyayı yönetenin gerçekten kim olduğu ve iktidarın kendi soğuk mekaniği meselesine geçiyoruz. Kasım’da birey, hakikat karşısında yalnız kaldığında ne yapabileceğini konuşuyoruz. Aralık’ta ise başka zorlu bir soruyla yüzleşiyoruz: İnsan düşünmeyi bıraktığında ne oluyor? Kötülük şeytani bir iradeden mi doğar, yoksa uymanın, görev yapmanın, sorgulamamanın gündelik halinden mi?

Yani beş ayda birey, dünya, iktidar, hakikat ve vicdan arasında bir yolculuk çıkarıyoruz. Her ay kitabın yanına en az bir de film ekliyoruz.

Ay ay bakalım.

Ağustos: Henry David Thoreau, Yürümek

Bu iki metin birlikte gündelik bir eylemi felsefi bir tavra çeviriyor. Mesele doğaya çıkmakla sınırlı değil. Thoreau ve Gros’ta yürümek, modern hayatın hızından, üretkenlik baskısından, toplumsal rollerden bir adım geri çekilerek yeniden düşünebilme imkanı olarak beliriyor. Ayak hızında, içkin, dünyayı yeniden kutsallaştıran bir düşünme biçimi.

Bu ayın sinema kulübü seçkisinde iki film var. Elbette ilk olarak Sean Penn'in Into the Wild’ı (2007) bu geri çekilmeyi radikalleştiriyor; Jim Jarmusch'un Paterson’ı (2016) ise geri çekilmeyi bir kaçış olarak değil, gündelik hayatın içinde şiirsel bir dikkat olarak kuruyor. Bu iki film arasında Thoreau'nun tavrının iki farklı yorumu duruyor.

Eylül: Voltaire, Candide

Pangloss’un neşeli iyimserliği, karşılaşılan akıl almaz felaketlerle bir bir çürüyor. Geriye tek bir cümle kalıyor: “Bahçemizi ekmeliyiz.” Peki bu cümle tam olarak ne manaya geliyor?

Sinema kulübünde iki film konuğumuz olacak. Coen Kardeşler’in A Serious Manı (2009) modern bir Eyüp Kitabı gibi kurulmuş; sebepsiz felaketler karşısında üç haham dolaşıp tek bir tatmin edici cevap alamayan bir adamı anlatıyor. Hal Ashby’nin Being There’i (1979) ise saf bir bahçıvanın boşluğunda herkesin bilgelik bulmasını konu ediniyor ve yine bir bahçede biten finaliyle Candide’in son cümlesine tuhaf bir şekilde yaklaşıyor. İki eserde de saf karakter dünyayı anlamaz ama dünya da aslında kendini sandığı kadar anlamıyordur!

Ekim: Niccolò Machiavelli, Prens

Batı düşüncesinde ilk kez ahlak ile siyasetin ayrılabileceği fikrini bu denli açık bir biçimde ifade eden yazı bu. Bugün okuyacak olmak önemli.

Sinema kulübünde Francis Ford Coppola’nın The Godfather’ı (1972) var. Michael Corleone’nin bir aile içi görevden başlayıp soğukkanlı bir hükümdara dönüşmesi neredeyse Machiavelli’nin sinematik vaka çalışması gibi izleniyor. Diziye başlamak isteyenlere yanında House of Cards bir diğer öneri olacak.

Kasım: Platon, Sokrates’in Savunması

Bu metin bir mahkeme kaydından ibaret değil; felsefe tarihinin belki de ilk büyük vicdan sahnesi. Sokrates burada felsefeyi savunuyor. Ama aynı zamanda kendi hayatı üzerinden bir kararı da vermek zorunda. Hakikatten geri adım atmak mı, yoksa ölmek mi? Çünkü burada hakikat teorik bir mesele olmaktan çıkıyor; o, bedeli olan bir şey. Bir açıdan belki de ölmeye hazırlanmak…

Sinema kulübünün konuğu Fred Zinnemann’ın A Man for All Seasons’ı (1966) olacak. Kralın karşısında vicdanından taviz vermek yerine ölmeyi seçen Thomas More, modern bir Sokrates figürü olarak duruyor. Aynı soruyu on dokuz yüzyıl arayla iki farklı dilde soran iki eser.

Aralık: Hannah Arendt, Kötülüğün Sıradanlığı

Arendt’in Kudüs’teki mahkemede gözlemlediği Adolf Eichmann sadist bir canavar olarak değil, kariyerine odaklanmış, görev tanımına sadık, düşünmeyi bırakmış sıradan bir bürokrat olarak beliriyor. “Kötülüğün sıradanlığı” ifadesi tam da bu ayrıntıdan doğuyor. Kötülük bazen sadece düşünmemenin, uymanın, görev yapma halinden doğuyor.

Sinema kulübünde Jonathan Glazer’ın The Zone of Interest’ı (2023) olacak; duvarın ötesindeki sıradan aile hayatı olarak banallik. Sert bir öneri isteyenler için Yorgos Lanthimos’un Dogtooth’u (2009) da eşlik listesinde. İtaatin ve normalliğin nasıl kapalı bir dünya kurabildiğini gösteren rahatsız edici bir film.

🙌🏻 Athenaum Kulübü, okuyucu destekli bir oluşum. Tüm içeriklere, üyelere özel sohbet odasına, online buluşmalara ve geçmiş yayınlar arşivine erişmek için mevcut ücretsiz üyeliğinizi ayda 7 dolar / 320 TL karşılığında ücretli üyeliğe yükseltebilirsiniz. Aylık ya da senelik üye olabilirsiniz.

kulübe dahil olun

Ağustos’un ilk pazartesi günü Thoreau’yla yeni programı açıyoruz. O zamana kadar Odysseia ile iyi yolculuklar dilerim. Haftaya pazartesi günü Odysseia hakkında yeni bir bülten göndereceğim.

Sevgiler,

Dilara

Homeros’dan Odysseia’nın ilk yarısı hakkında yaptığımız online buluşma kaydımız bu bültende yer alıyor. Katılamayanlar buradan izleyebilirler. Şimdiden iyi seyirler diliyorum!

Pazartesi günü gelecek beş aylık programı duyuracağım.

Herhangi bir soru, öneri, erişim probleminde bana yazabilirsiniz. Üyelerden gelen tüm mailleri okuyorum👉🏻contact@pel…

Read more